Opdrachtgever
Holland Festival
Gepubliceerd
19 jun 2013
Originele publicatie
Opdrachtgever
Holland Festival
Gepubliceerd
19 jun 2013
Originele publicatie

Collagekunstenaar - Christian Marclay

DJ avant la lettre Christian Marclay, de Zwitsers-Amerikaanse videokunstenaar/componist, presenteert tijdens Holland Festival zijn nieuwste muzikale filmperformance Everyday. Ook staan er drie uitvoeringen van oudere videowerken op het programma, met live muziek. Over een collage-kunstenaar die de kunst van het scratchen van geluid tot beeld doorvoert.

De in Californië geboren, in Zwitserland opgegroeide Marclay (1955) raakte als kunststudent gefascineerd door Fluxus. Deze stroming, ontstaan in de vroege jaren 60, werd gekenmerkt door het combineren van verschillende disciplines en media: Fluxus-kunstenaars (waaronder Joseph Beuys, John Cage en Nam June Paik) beperkten zich niet tot de beeldende kunst maar hielden zich ook bezig met literatuur, muziek en architectuur. Wie het werk van Marclay ervaart is niet verrast dat juist hij zich liet inspireren door deze eclectische manier van werken: in zijn kunst is hij voortdurend bezig met het leggen van verbanden tussen muziek, film en fotografie. Zijn ‘collage-kunst’ beperkt zich niet tot één medium.

In de jaren 70 begon Marclay, geïnspireerd door de punkrockbands waarnaar hij luisterde, zelf nummers te schrijven en zingen. Toen hij in 1979 samen met een gitarist zijn eerste optredens deed gebruikten zij, bij gebrek aan een drummer, een op de platenspeler overslaande LP om het ritme mee aan te geven. Ook werden er loops uit tekenfilms en fragmenten uit seksfilms afgespeeld als samples. Marclay was hiermee in feite de eerste muzikant die een platenspeler als instrument hanteerde, jaren vooruitlopend op de scratchers die we uiteindelijk uit hiphop leerden kennen.
Marclay zette het gebruik van vinyl en draaitafels voort in zijn werk; meestal met goedkope platen die hij zelf bekraste, om zo te zorgen voor loops en skips. In een opname van een TV-optreden uit 1985 is Marclay in de weer met vier platenspelers, waarop hij in een snel tempo verschillende platen afspeelt en bespeelt. De composities die hij hiermee creëert lopen uiteen van abstracte ‘piepjes en kraakjes’ tot dramatische symfonische fragmenten. Na afloop blijft er een berg gehavend vinyl achter. Deze ‘muziekmontage’ zette de toon voor Marclays latere kunstwerken.

Marclays bekendste werk is The Clock, een duizelingwekkende, 24 uur durende montage van filmfragmenten waarbij in elke scene de tijd wordt getoond. De chronologie is zo precies dat de video zelf een klok wordt. Het resultaat is een ultieme collage van fragmenten uit de hele cinematografische geschiedenis, waarin Marclay speelt met begrippen als ‘verloren tijd’ en ‘de tijd uit het oog verliezen’, onderwijl zorgend dat er elke minuut een klok in beeld is. In een mooi artikel in New Yorker uit 2012, waarin o.a. het werkproces van The Clock uiteen gezet wordt, wordt hij “the most exciting collagist since Robert Rauschenberg” genoemd.

De grens tussen performance art en muziek is bij Marclay moeilijk te definiëren, en het is maar de vraag of dat onderscheid ertoe doet. Of hij nu met beeld of met geluid werkt, bij Marclay draait het om deconstructie van het materiaal, waarna de brokstukken vervolgens weer worden samengebracht in iets nieuws; iets verwarrends wellicht, maar ook spannend, verrassend en soms verontrustend.Tijdens de performance op het Holland Festival functioneren zijn vroege videowerken The Bell and The Glass (2003) en Screenplay (2007) en het muzikale kaartspel Shuffle (2005) als partituren voor het muziekensemble MAZE, dat live een eigen interpretatie geeft van Marclay’s collage-kunst. Everyday is zijn nieuwste filmperformance, waarin Marclay met zijn eigen ensemble optreedt. Ook hier wordt gemusiceerd aan de hand van een montage van filmfragmenten. Waar in The Clock de hoofdrol wordt gespeeld door de tijd vormen hier langspeelplaten de rode draad, waarmee Marclay met Everyday terug verwijst naar de oorsprong van zijn werk.