Opdrachtgever
De Optimist
Gepubliceerd
6 okt 2013
Originele publicatie
Opdrachtgever
De Optimist
Gepubliceerd
6 okt 2013
Originele publicatie

De mooiste neus

Cleopatra, de legendarische Egyptische koningin, leeft voort in onze verbeelding: als bloeddorstige heerseres, femme fatale, tragische heldin en uiteindelijk icoon van popcultuur. Naar de vrouw achter de mythe blijft het echter naarstig zoeken.

Mijn allereerste kennismaking met Cleopatra verliep via Asterix en Obelix, toen ik een jaar of acht was. Onlangs trok ik bij mijn ouders weer Astérix et Cléopatre uit de boekenkast: hierin vertrekken de Gallische helden samen met druïde Panoramix naar Egypte, toen nog Alexandrië geheten, om de stuntelige Egyptische architect Numérobis (een oude bekende van Panoramix) te helpen met de bouw van een paleis voor Julius Caesar, in opdracht van Cleopatra. Eenmaal aangekomen in Alexandrië maken ze kennis met de temperamentvolle schone, die er niet voor terugdeinst tegenstanders en luie werknemers aan de krokodillen te voeren. Het idee van een vrouwelijke machthebber in die tijd, badend in weelde en omringd door mannen die haar of vreesden of haatten (of allebei), fascineerde mij als kind mateloos. Ook de Gallische helden uitten hun bewondering over deze bijzondere vrouw: haar karakter liet te wensen over, zo was de conclusie, maar oh, wat had ze een mooie neus!

Asterix et Cleopatre

De vrouw achter de mythe
Cleopatra, volledige naam Cleopatra VII Philopator, was de laatste koningin van het oude Egypte. Zij werd geboren in 69 v.C. en werd slechts 39 jaar oud. Op haar 14e regeerde Cleopatra zij aan zij met haar vader Ptolemy XII Auletes, en na zijn dood vier jaar later moest zij de troon delen met haar jongere broer (met wie ze ook trouwde, zoals destijds gebruikelijk was). Ondanks een hevige politieke machtsstrijd tussen haar en haar broer, die haar aanvankelijk zelfs liet verbannen uit Egypte, regeerde Cleopatra op het hoogtepunt van haar macht over een gebied dat de hele oostkust van de Middellandse Zee in beslag nam.
Cleopatra’s geschiedenis is vrijwel uitsluitend door vijanden opgetekend, na haar dood; haar verhaal kennen we voornamelijk uit de interpretatie van anderen. Dit geldt ook voor haar beeltenis. Bij het horen van de naam Cleopatra heeft bijna iedereen wel een idee van hoe ze eruit zag, maar al die beeltenissen zijn gebaseerd op andere vrouwen: wulpse Rubensvrouwen op de schilderijen van Eugene Delacroix, Jan Steen en Lawrence Alma-Tadema; of actrices die Cleopatra vertolkten in de twintigste eeuw.
Wie was Cleopatra nu werkelijk? Is het mogelijk om de vrouw achter de mythe te reconstrueren? Er zijn genoeg pogingen daartoe gedaan; recentelijk nog door de Engelse historicus en schrijver Stacy Schiff, die een goed ontvangen biografie over haar schreef getiteld Cleopatra: A Life. Hierin tracht zij voorbij te gaan aan de interpretaties van Cleopatra die we kennen uit Renaissancistische kunst, literatuur en film en de vrouw zelf vorm te geven. Schiff geeft met name een goed beeld van de tijd waarin Cleopatra leefde, maar slaagt er slechts deels in feiten toe te voegen over de persoon.

Eeuwige diva
In de Bundeskunsthalle in Bonn opende onlangs een grote tentoonstelling over Cleopatra, genaamd Die Ewige Diva. De tentoonstelling laat een grote en zeer diverse verzameling topstukken zien, van antieke beeldhouwwerken tot barokke schilderijen tot filmfragmenten uit de hele twintigste eeuw.Kleopatra: Die Ewige Diva poogde in twaalf thematische hoofdstukken een zo compleet mogelijk verhaal te vertellen over een vrouw die haar mythe nooit is ontstegen.
Ondanks de dominante aanwezigheid van de westerse blik op Cleopatra slaagden de curatoren er redelijk goed in om de werkelijke geschiedenis van de historische figuur iets concreter te maken. De tentoonstelling opende met een replica op ware grootte van een tempelwand uit 36 v.C., waarop Cleopatra en haar zoon Caesarion (zoon van Julius Caesar). Vervolgens zetten de bustes en portretten (met en zonder neus) het beeld neer van een krachtige vrouw. Het is bijzonder dat er überhaupt beelden van haar zijn uit die tijd; vrouwen werden doorgaans niet geportretteerd.

Buste van een Ptolemaische koningin vermoedelijk Cleopatra Ca 100 vC          Portret van een Ptolemaische koningin vermoedelijk Cleopatra Ca 100 vC          Portret van een vrouw vermoedelijk Cleopatra 50-40 vC

Tijdens de Renaissance werd Cleopatra herontdekt. Op schilderijen en gravures deed de mythische Cleopatra haar intrede, ditmaal vaak geflankeerd door een slang. Haar tragische zelfmoord (volgend op de zelfmoord van haar geliefde Marcus Antonius) werd een populair onderwerp voor Renaissancistische kunstenaars en hun latere collega’s, en lange tijd werd verondersteld dat zij haar leven had beëindigd door zich door een cobra te laten bijten (dit werd in 2010 door wetenschappers weerlegd). Barokke kunstenaars waren minder geïnteresseerd in die slang aan haar blote borst, en beeldden Cleopatra liever af als decadente verleidster, die haar rijkdom demonstreerde door een parel in azijn op te lossen en dit vervolgens op te drinken; volgens de legende won zij hiermee een weddenschap met Marcus Antonius, die meende dat het haar niet zou lukken om tien miljoen sestertiën (een Romeinse munteenheid) aan één maaltijd te besteden.

Femme fatale
Ook in de negentiende en twintigste eeuw wist niemand precies hoe Cleopatra er nu werkelijk had uitgezien of hoe mooi haar neus was geweest, maar de mythe leefde duidelijk voort. De femme fatale verplaatste zich op een zeker moment naar het filmdoek, om te beginnen in 1917, met Theda Bara in de hoofdrol. Bara was een van de populairste actrices in het tijdperk van de stomme film, en een van de eerste sekssymbolen van de twintigste eeuw. Zij zette een sterke en decadente Cleopatra neer: halfnaakt en verder behangen met sieraden en luxe gewaden, heftige kohl en een soms maniakale blik in de ogen. Bara werd opgevolgd door Claudette Colbert (1934), Vivian Leigh (1945) en uiteindelijk Elizabeth Taylor. Cleopatra uit 1963 is nog steeds een van de duurste films ooit gemaakt, en Taylor mocht lange tijd het wereldrecord voor ‘Most costume changes in a movie‘ op haar naam schrijven. Ondanks het feit dat de film zeer gemengde kritieken kreeg en uiteindelijk een financiële flop bleek, blijft het de populairste verfilming van Cleopatra’s (veronderstelde) leven. Taylor slaagde er, meer dan haar voorgangers, in een verbeelding van een megalomane Cleopatra in het collectieve geheugen te prenten.

Pop-icoon
De ooit tragische verleidster is anno nu een symbool van vrouwelijke kracht geworden; een covergirl avant la lettre, een eeuwige diva, zoals de naam van de tentoonstelling in Bonn al aangaf. Cleopatra is als pop-icoon nog steeds actueel, zo bewees Madonna’s Super Bowl-optreden uit 2012, waarbij ze binnen gereden werd op een over the top troon, in een zwart-gouden outfit en indrukwekkende hoofdtooi, duidelijk geïnspireerd door eerder genoemde films.
In het laatste deel van de tentoonstelling in de Bundeskunsthalle toonden beeldschermen twee bekende videoclips uit de jaren 80 en 90, geïnspireerd door ‘het oude Egypte’: Walk like an Egyptian van The Bangles en Remember the Time van Michael Jackson. De choreografie draait in beide clips om dezelfde schokkerige bewegingen, met armen, benen en handen in hoeken van 90 graden, direct geïnspireerd op de profiel-afbeeldingen van de hiëroglyfen waar het allemaal mee begon. Dat Cleopatra zelf in deze video’s nergens te bekennen is lijkt niemand meer op te vallen; in spirit is ze erbij. De tentoonstelling eindigde met de bekende zeefdruk van Andy Warhol, met de beeltenis van Cleopatra in meervoud in blauw uitgevoerd. Is zij het werkelijk? Oh nee, het is Elizabeth Taylor in haar rol, zoals we die eerder op een filmscherm zagen. Zo makkelijk is het om je te vergissen in wie Cleopatra nou werkelijk was.

Lichte teleurstelling maakte zich van mij meester toen ‘mijn’ Cleopatra, de kenau met de prachtige neus uit de avonturen van Asterix en Obelix, in de tentoonstelling in Bonn niet aanwezig bleek te zijn. Een strip is misschien te lowbrow voor een prestigieus kunstinstituut, maar ze had prima gepast tussen de Cleopatra-barbie uit de jaren 60 en de jaren 80 pulp van The Bangles. Een tentoonstelling als Kleopatra: Die Ewige Diva bleek niet helemaal in staat om de mythe om te vormen tot de werkelijke historie, maar misschien is dat ook teveel gevraagd. De samenstellers deden in ieder geval een geslaagde poging door zoveel diverse werken bij elkaar te brengen in een tentoonstelling.
Biografe Stacy Schiff omschreef Cleopatra in haar boek als “een spiegel voor fantasieën en rollenspel in een constant veranderende westerse samenleving”. De werkelijke schoonheid van haar neus zal waarschijnlijk altijd een mysterie blijven.



Meer Cleopatra:
- De Bundeskunsthalle in Bonn heeft een schat aan beeldmateriaal rondom de tentoonstelling Kleopatra: Die Ewige Diva op de site
- De strip Astérix et Cléopatre is in 2002 verfilmd als Astérix & Obélix: Mission Cléopâtre, met Monica Bellucci in de rol van Cleopatra
Cleopatra: A Life van Stacy Schiff  is naar het Nederlands vertaald
- Neerlands bestgeklede band The Kik bracht in 2012 een single uit getiteld ‘Cleopatra’, die helaas weinig met de mytische koningin te maken heeft