Opdrachtgever
Holland Festival
Gepubliceerd
20 jun 2014
Originele publicatie
Opdrachtgever
Holland Festival
Gepubliceerd
20 jun 2014
Originele publicatie

Dood en wedergeboorte, in bladgoud en stront

Matthew Barney is één van de meest opmerkelijke kunstenaars van deze tijd. In zijn multidisciplinaire werken creëert hij steeds een nieuw universum waarin de cycli van leven en dood, het menselijk lichaam en de moderne industrie een bizarre dans met elkaar aangaan. Barney’s epische project River of Fundament is dit jaar te zien op Holland Festival.


Op jonge leeftijd vertrok Matthew Barney (1967), na een klassieke Amerikaanse Midwest-jeugd vol American football en worstelen, naar de prestigieuze Yale universiteit met de intentie plastisch chirurg te worden, maar hij switchte al snel naar de kunstafdeling. Eenmaal afgestudeerd rees zijn ster in hoog tempo: binnen twee jaar was zijn werk te zien op de Whitney Biënnale. Barney’s doorbrak kwam begin jaren 90 met The Cremaster Cycle (1994-2002), een serie van vijf lange films waarin het proces van creatie op verschillende niveau’s wordt verkend: biologisch, geologisch en mythologisch. De filmreeks is genoemd naar de musculus cremaster, een spier die verbonden is aan de testikels en reageert op externe prikkels.

In de Cremaster-reeks wordt telkens op verschillende manieren teruggegrepen naar het moment in de embryonale ontwikkeling waarop de sekse nog niet bepaald is: alles staat nog open, een moment dat door Barney getypeerd wordt als ‘pure potentie’. Hij speelt in deze films niet alleen met het gegeven van sekse, maar ook met dat van soort: zijn futuristische technologische fantasieën worden vaak bevolkt door half mens, half dier-achtige wezens. Met de Cremaster-films liet Barney de wereld voor het eerst kennis maken met een esthetisch en complex universum gedomineerd door seks, dood en moderne industrie, omhuld door vaseline en bloed.


De mythe van dood en wedergeboorte

River of Fundament, de epische film/opera/performance-productie waaraan Barney en componist Jonathan Bepler de afgelopen zeven jaar werkten en die dit jaar te zien is op Holland Festival, is (zeer) losjes gebaseerd op de roman Ancient Evenings (1983) van Norman Mailer, die zich afspeelt in het oude Egypte. De mythe van dood en wedergeboorte die in het boek een grote rol speelt wordt door Barney in een industrieel landschap geplaatst: de auto neemt de plaats in van de menselijke ziel, en recycling symboliseert reïncarnatie. De in 2007 overleden Mailer wordt in River of Fundament gespeeld door zijn zoon John Buffalo Mailer en reïncarneert maar liefst drie keer: telkens in een rivier van stront. Zijn ziel neemt daarbij steeds de gedaante aan van een klassieke Amerikaanse auto. Auto’s waren al ruimschoots aanwezig in de Cremaster-reeks, en ook nu spelen ze een sleutelrol. Het gedocumenteerde verval van de auto-industrie in Detroit, één van de steden waar River of Fundament werd gedraaid, kan met gemak gezien worden als een metafoor voor het verval van de moderne westerse samenleving. De auto’s die in de film ontmanteld en omgesmolten worden spreken daarbij voor zich.

Een besloten bijeenkomst

Twee jaar geleden waren Barney en Bepler lijfelijk aanwezig op het Holland Festival. Gedurende twee avonden voerden zij werk op dat onderdeel was van het project waaraan zij toen al geruime tijd werkten. Tijdens hun residency in Amsterdam waren verschillende muzikale en narratieve ideeën door hen uitgewerkt, en de resultaten werden tijdens het festival gepresenteerd in een informele workshop met een internationale cast van performers, acteurs en zangers. Ook werden er filmfragmenten getoond.

Een volle zaal keek in Theater Frascati naar een kaal toneeldecor, met slechts een tafel en stoelen. Barney liep in slobberkleren en met een lange baard. De rest van de cast zat, eveneens zeer casual gekleed, aan tafel en droeg dialogen voor. Het was als het stiekem bijwonen van een geheimzinnige, besloten bijeenkomst, met conversaties gevoerd een taal die je amper beheerst. De ‘performance’ was soms onnavolgbaar, maar desalniettemin voelde je dat hier iets bijzonders gebeurde. Ook de getoonde filmfragmenten misten hun hallucinerende werking niet: scenes van een langs een rivier zingend koor, de leden gehuld in vuile overalls, werden afgewisseld met scenes van een met goud beklede ambulance die een kerk binnen rijdt. Wat het allemaal betekende? Weinigen durfden zich aan een verklaring te wagen. Maar het was duidelijk dat Barney er weer in geslaagd was een eigen universum te creëren dat even fascinerend als huiveringwekkend was.


Not for everyone

Wie er in 2012 bij was kan nu het ruim vijf uur durende eindresultaat gaan zien. Zeven jaar na aanvang van het project maakt River of Fundament een wereldtournee. De film wordt niet gedistribueerd via de gebruikelijke cinema-kanalen, maar opgevoerd in theaters en operahuizen. Barney schuwt weinig, en de voorstelling komt met enkele voorzichtige waarschuwingen: met name over zeer expliciete seksscènes, al dan niet met stront en bladgoud als ingrediënten. Ondanks de controverse had Barney geen moeite een sterrencast bij elkaar te krijgen voor zijn productie: o.a. Salman Rushdie, Debbie Harry, Paul Giamatti en Maggie Gyllenhaal geven acte de présence.

“My work is not for everyone,” zo reageerde Barney koeltjes op de zeer gemengde kritieken die zijn voorstelling in o.a. Groot-Brittannië en Australië ontving. Eén criticus maakte een interessante vergelijking tussen de high art productie en de gewelddadige blockbuster movies die wereldwijd in grote bioscopen draaien, “where the machismo of the bloody spectacle co-mingles with highly sentimental nostalgia for lost causes or past glory. […] after nearly six hours, you are left with the very empty and reductive idea how the destructive power of masculinity is the mythic source of all creativity, and how this power is debased in the modern world.” Machismo, anale seks, ontmantelde auto’s en een rivier van stront: het belooft een interessante avond te worden.