Opdrachtgever
De Optimist
Gepubliceerd
1 jul 2013
Originele publicatie
Opdrachtgever
De Optimist
Gepubliceerd
1 jul 2013
Originele publicatie

Show, don't tell

Een interview met illustrator en graphic novelist Jaron Beekes, wiens tweede boek Epstein. Het brein achter de Beatles onlangs verscheen. In gesprek over de Beatles en Spinoza, tragische hoofdpersonen en gepuzzel met tekstballonnen. ‘Ik tekende voor ik kon schrijven.’

JaronBeekes

Jaron en ik kennen elkaar van de Vrije Universiteit in Amsterdam. In 2000 begonnen we tegelijk aan de studie Algemene Cultuurwetenschappen, waaraan we allebei nog refereren als ‘Woord en Beeld’; dat was de ondertitel ervan. Ik was meer Woord, Jaron was duidelijk meer Beeld; naast zijn studie aan de VU studeerde hij Illustratieve Vormgeving aan de HKU en een blauwe maandag Beeld & Taal (weer iets anders dan ‘Woord en Beeld’) aan de Rietveld academie. Hij weet niet beter dan dat hij altijd tekende.
Jaron illustreert al jaren voor verschillende media. Behalve voor De Optimist werkt hij ook voor het Nieuw Israelietisch Weekblad, Folia en nrc.next. In 2011 debuteerde hij als graphic novelist bij Oog en Blik/De Bezige Bij met De lens van Spinoza; in mei van dit jaar volgde zijn boek over Beatles-manager Brian Epstein. Het boek heeft al veel aandacht gehad in de media, met veel positieve recensies (en één negatieve) tot gevolg.

Beatles-bibliotheek
Voor we beginnen met het interview biecht ik op dat ik eigenlijk ‘niets heb’ met de Beatles; mijn ouders zaten in het ‘Rolling Stones kamp’, om het zo maar te noemen, dus als kind kreeg ik er niets van mee en later heb ik me er nooit echt in verdiept. Hoofdschuddend staat Jaron op om Revolver op te zetten. De plaat blijft tijdens het hele interview op de achtergrond spelen.
‘Over de Beatles zijn letterlijk duizenden publicaties verschenen. Iedereen die langer dan een half uur met hen in één ruimte heeft doorgebracht heeft daar een boek over geschreven,’ lacht Jaron. Ondanks het feit dat hij een groot Beatles-fan is, voelde hij niet de drang om aan die bibliotheek nog iets toe te voegen. ‘Daar zit toch niemand op te wachten?’
Maar manager Brian Epstein is een ander verhaal. Hij is cruciaal geweest voor de band: hij ‘ontdekte’ hen in de Cavern Club in Liverpool, dicteerde hun imago, zorgde voor het eerste platencontract en besliste dat zij uiteindelijk in stadions gingen spelen. Maar over wie Epstein zelf was, ‘de mens achter de manager’, is relatief weinig bekend. ‘De Beatles zijn de meest gedocumenteerde band ter wereld, maar weinig mensen weten iets over Epstein. Naarmate ik me meer in hem ging verdiepen kwam ik erachter dat hij een intrigerend figuur was,’ aldus Jaron. ‘Ook los van de Beatles is zijn verhaal absoluut de moeite waard.’

Epstein1

De eeuwige buitenstaander
Het contrast tussen het succes van Epsteins bands (naast de Beatles had hij bijvoorbeeld ook Gerry and the Pacemakers onder zijn hoede) en de tragiek van zijn eigen leven als eeuwige buitenstaander was groot. Epstein was nooit echt volwaardig lid van de band, hoe vurig hij dat ook wenste. Ook worstelde hij met zijn verborgen homoseksualiteit (toen nog strafbaar) en het feit dat hij uit een orthodox Joods milieu kwam, terwijl hij zelf niet gelovig was.
Is het leuk om het verhaal van een tragisch figuur te vertellen? ‘Natuurlijk! Als alles goed gaat met je hoofdpersoon wordt het al snel saai,’ geeft Jaron toe. ‘Maar in het geval van Epstein, die behalve met zijn outsider status en homoseksualiteit ook worstelde met verslaving aan drank, drugs en gokken, blijf je geboeid. Hij werd ook maar 32, dus het is een kort en krachtig verhaal om te vertellen.’
In dat korte en krachtige verhaal zien we de anti-held dan ook snel afglijden. Nadat de Beatles in 1966 stopten met optreden leek Epstein geen doel meer in zijn leven te hebben. Zijn depressie en verslavingen namen bezit van hem, en ondanks een (in eerste instantie) succesvol verblijf in een afkickkliniek overleed hij in 1967 uiteindelijk toch aan een overdosis.
Jarons favoriete scènes zijn echter niet deze tragische episodes, maar juist de hoogtepunten uit Epsteins leven, als manager van de Beatles. Zoals het moment dat hij ze voor het eerst ziet optreden, en het veelbesproken tripje dat Epstein met John Lennon maakte naar Barcelona. De daarop volgende geruchten over een homoseksuele romance worden door hem in ieder geval bevestigd noch ontkend: “Ik laat bewust in het midden wat er tussen hen is gebeurd in Barcelona. In de scène op de hotelkamer heb ik Lennon op het laatste moment zelfs nog een T-shirt aangetrokken.”

Joodse identiteit
Ik vraag Jaron of Epsteins geloof voor hem een bepalende factor was, zoals ik eigenlijk wel verwachtte. Spinoza, zijn andere hoofdpersoon, was immers ook Joods, en Jaron is dat zelf ook. Maar hij zegt dat dit niet het geval was: ‘Het was eigenlijk toeval… Het is niet zo dat ik bewust Joodse hoofdpersonen voor mijn boeken kies. Het kwam natuurlijk wel goed uit, omdat ik hierdoor meer affiniteit met hem had dan als hij een andere religie had aangehangen. Zijn worsteling met een Joodse identiteit begrijp ik, omdat ik die wereld goed ken. Maar in tegenstelling tot Epstein ben ik zelf religieuzer dan mijn ouders en vind ik het juist prettig om bepaalde tradities te volgen.

Graphic novel
Is een graphic novel niet gewoon een stripboek? Niet helemaal. De term, eind jaren 70 gepopulariseerd na het verschijnen van Will Eisner’s A Contract with God (1978), betekent zoveel als ‘een fictief verhaal in het format van een stripverhaal, gepresenteerd als boek’. Eisner, die in 2005 overleed, was de ongekroonde koning van degraphic novel. Hij werd bekend dankzij zijn langlopende krantenstrip The Spirit. Zijn stijl is herkenbaar en uniek, evenals die van Robert Crumb, een andere zeer bekende graphic novelist. Jaron heeft uiteraard van beiden boeken in de kast staan.
In oktober 2011 verscheen De Lens van Spinoza, Jarons eerste graphic novel. Hierin vertelt hij, tegen de achtergrond van Amsterdam in de Gouden Eeuw, het verhaal van Baruch de Spinoza (1632-1677), Nederlands grootste filosoof die ook lenzenslijper was. Spinoza’s strijd voor politieke en religieuze tolerantie, voor die tijd erg vooruitstrevend en revolutionair, leverde hem destijds veel vijanden op. ‘In het leven en werk van Spinoza komen filosofie, religie en politiek samen. Daarnaast werd hij gekenmerkt door enorme wilskracht en grote liefde voor de waarheid.’ Jaron wilde met zijn boek meer aandacht schenken aan Spinoza, wiens werk in het buitenland vreemd genoeg meer gelezen wordt dan in Nederland.

Gepuzzel
Hoe gaat dat nou in z’n werk, het maken van een graphic novel? Men schrijft in feite een boek waarin tekst ondergeschikt is, dus het beeld waarmee het verhaal wordt verteld moet absoluut kloppen. Dat dit in het geval van de Beatles een stuk makkelijker was dan bij Spinoza beaamt Jaron. ‘In mijn voorbereiding op De Lens van Spinoza ben ik naar het Rembrandthuis gegaan en heb ik daar bestudeerd hoe een huis er in die tijd uitzag. Daarnaast heb ik veel 17e eeuwse schilderijen bestudeerd en geprobeerd zoveel mogelijk over die tijd te lezen. Maar het was absoluut veel moeilijker dan even een boek openslaan of googlen naar plaatjes van de Beatles.’

Epstein2

De voorbereiding op het maken van een graphic novel bestaat uit veel lezen, feitjes verzamelen en bepalen wat er absoluut in moet, legt Jaron uit. Vervolgens wordt het verhaal uitgeschreven per scène, alsof het een filmscenario betreft. En dan begint het gepuzzel. ‘Je moet op een gegeven moment gaan uitrekenen hoeveel tekst er in één tekstballonnetje past, hoeveel tekstballonnen je in één plaatje kwijt kan, hoeveel plaatjes in een scène moeten en of die hele scène op één spread past. Ik wil dat een scène ophoudt aan het einde van de bladzijde; dat wanneer je een bladzijde omslaat aan een nieuwe scene begint.’ Vervolgens is het een kwestie van zitten en tekenen, totdat het af is. Met beide boeken is Jaron ongeveer anderhalf jaar bezig geweest. Wie De Lens van Spinoza en Epstein. Het brein achter de Beatles naast elkaar legt ziet duidelijke verschillen in de stijl, wat ook niet verwonderlijk is gezien twee jaar die tussen beide werken zat; Jarons techniek blijft zich ontwikkelen. Het verschil zit ‘m bijvoorbeeld in arcering bij Spinoza versus grijstonen bij Epstein. Dit verklaart Jaron door het feit dat hij zich bij het laatste boek op zwart-wit foto’s heeft gebaseerd en die sfeer in de tekeningen wilde overbrengen.
In gedachten is Jaron al bezig met een derde boek, maar hij wil niet zeggen waar deze over zal gaan. Wat heb je nou eigenlijk aan al die studies gehad voor je praktijk, vraag ik hem. ‘Ik denk dat ik vooral heb geleerd om, naast een goede opbouw van een verhaal, het juiste evenwicht tussen woord en beeld te vinden. Meestal komt dat neer op zo veel mogelijk beeld en zo min mogelijk woorden: show, don’t tell.’Jarons timing is perfect, want het is nu precies een halve eeuw geleden dat de Beatles doorbraken. ‘Dit is het decennium van ‘het is 50 jaar geleden dat de Beatles…’, vul maar in,’ zegt Jaron. ‘Ik had er eerlijk gezegd geen rekening mee gehouden, maar het komt wel heel goed uit!’



Meer informatie over en foto’s van het werk van Jaron Beekes zijn te vinden op jaronbeekes.nl

Meer informatie over Epstein. Het brein achter de Beatles is hier te vinden.